Türkiye’de Yasal Define Aramak Mümkün mü?

Türkiye'de belirli şartlar altında ve resmi izin alınarak define araması yapılabiliyor. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 50. maddesi ile Define Arama Yönetmeliği, bu aramaların hangi alanlarda ve hangi şartlarla yapılabileceğini düzenliyor.

Buradaki en önemli nokta, arazinin kişinin kendi mülkiyetinde olmasının tek başına kazı hakkı vermemesi. Define araması için ayrıca mevzuata uygun başvuru yapılması ve ruhsat alınması gerekiyor.

Yasal define araması; sit alanları, mezarlıklar ve 2863 sayılı Kanun kapsamında korunan belirli alanların dışında, yetkili makamların uygun görmesi halinde gerçekleştirilebiliyor.

Define Arama Ruhsatı İçin Nereye Başvurulur?

Define aramak isteyen Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı gerçek kişiler, arama yapılacak yerin bağlı olduğu mülki amire dilekçe ile başvuruyor. Yönetmelikte başvurunun temel unsurları ve gerekli belgeler ayrıntılı şekilde belirtiliyor.

Başvuruda define aranacak yerin:

İl ve ilçesi,
Köyü veya mahallesi,
Sokak ve ev numarası,
Tapulu veya tapusuz olup olmadığı,
Ekili, dikili, meskûn veya gayrimeskûn olup olmadığı,
Kime ait olduğu

gibi bilgilerin belirtilmesi gerekiyor.

Başvuru İçin Hangi Belgeler Gerekiyor?

Define arama başvurusuna alanın niteliğine göre çeşitli belgeler ekleniyor. Yönetmelikte;

Teknik elemana hazırlatılmış harita veya kroki,
Uygun durumlarda ada, parsel ve çap numarasını gösteren vaziyet planı,
Alanın farklı yönlerden çekilmiş güncel fotoğrafları,
Arazi başkasına aitse noter tasdikli muvafakatname

gibi belgeler öngörülüyor.

Dolayısıyla başvuru yapılacak yerin sadece yaklaşık olarak tarif edilmesi yeterli değil; alanın konumunun ve mülkiyet durumunun resmi belgelerle ortaya konulması gerekiyor.

Müze Müdürlüğü Alanı İnceliyor

Başvurunun ardından arama yapılmak istenen alanın mevzuat açısından uygun olup olmadığı inceleniyor.

Özellikle alanın korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları, sit alanları veya mezarlıklar içerisinde bulunup bulunmadığı kontrol ediliyor. Uygun bulunan başvurularda süreç ruhsatlandırma aşamasına ilerliyor.

2020 yılında yapılan yönetmelik değişikliğiyle ruhsatın, gerekli değerlendirmelerin ardından ilin valisi tarafından imzalanması düzenlendi. Ruhsat, verildiği yıl için geçerli oluyor.

Define Kazısının Alan ve Derinlik Sınırı

Güncel yönetmelik düzenlemesine göre define aranacak alan 50 metrekareyi ve 10 metre derinliği geçemiyor. Ayrıca su altında define araması yapılamıyor.

Bu nokta önem taşıyor çünkü internette hâlâ eski yönetmelik metninden kalan 100 metrekare sınırına ilişkin bilgiler görülebiliyor. Eski metinde 100 m² sınırı bulunurken, 21 Temmuz 2020 tarihli değişiklikle sınır 50 m² olarak değiştirildi.

Ruhsat Ne Kadar Süre Geçerli?

Define arama ruhsatı verildiği yıl için geçerli.

Güncel düzenlemeye göre define araması aralıksız en fazla 15 gün devam edebiliyor. Hava koşulları veya doğal afetler nedeniyle çalışmanın tamamlanamaması durumunda, çalışılmayan süre kadar bir defaya mahsus uzatma yapılabiliyor.

Ayrıca aynı süre içerisinde bir kişiye birden fazla yerde arama izni verilemiyor ve daha önce define araması yapılmış alan için yeni başvuru yapılamıyor. Ruhsatın başkasına devredilmesine de izin verilmiyor.

Kazı Nasıl Gerçekleştiriliyor?

Yasal define araması, kişinin tamamen kendi başına gerçekleştireceği kontrolsüz bir kazı şeklinde yürütülmüyor.

Yönetmeliğe göre arama, en yakın müzeden görevlendirilecek uzman personelin başkanlığında ve ilgili kamu kurumlarının yerel temsilcilerinin gözetiminde gerçekleştiriliyor.

Arama sürecindeki görevli personelin yol ve belirli harcırah giderleri de mevzuatta belirtilen şekilde arayıcı tarafından karşılanıyor.

Define Bulunursa Ne Oluyor?

Yasal arama sonucunda bulunan materyal, uzman heyet tarafından inceleniyor.

Buluntunun kültür veya tabiat varlığı niteliğinde olduğunun belirlenmesi halinde eser müzeye teslim ediliyor. Arayıcı, bulunan kültür ve tabiat varlıkları üzerinde hak iddia edemiyor.

Buluntunun mevzuat kapsamında “define” olarak değerlendirilmesi halinde ise değeri yetkili makamlarca belirleniyor.
Yönetmeliğin 18. maddesine göre:

Buluntunun bulunduğu arazi
Hazine arazisi, Arayıcıya verilen pay %50 , Mülk sahibine verilen %0
Özel veya tüzel kişiye ait arazi, Arayıcıya verilen pay %40 , Mülk sahibine verilen %10

Bu paylaşım, buluntunun yönetmelikteki şartlara göre define olarak değerlendirilmesi ve değerinin yetkili makamlarca belirlenmesi sonrasında uygulanıyor.

Tarihi Eser Çıkarsa Kazıya Devam Edilebilir mi?

Hayır. Define araması sırasında kültür ve tabiat varlığıyla karşılaşılması halinde aramanın derhal durdurulması ve durumun Bakanlığa bildirilmesi gerekiyor.

Bu nedenle kazı sırasında eski bir sikke, mezar yapısı, seramik, yapı kalıntısı, heykel parçası veya başka bir arkeolojik unsurla karşılaşılması durumunda buluntuyu çıkarmaya devam etmek yerine resmi prosedürün uygulanması gerekiyor.

Kendi Arazimde Define Arayabilir miyim?

Kendi araziniz olması, otomatik olarak define kazısı yapabileceğiniz anlamına gelmiyor.

Kişinin kendi mülkiyetindeki arazi için de resmi define arama ruhsatı gerekiyor. Arazi başka bir kişiye veya tüzel kişiye aitse ayrıca yönetmelikte belirtilen muvafakat belgelerinin sunulması gerekiyor.

Dolayısıyla “arazi benim, istediğim yerde kazı yapabilirim” yaklaşımı yasal define arama prosedürüyle bağdaşmıyor.

Yasal Define Aramanın Temel Aşamaları

Süreç özetle şu şekilde ilerliyor:

1. Alan belirlenir
Define aranması düşünülen alanın açık ve resmi olarak tanımlanması gerekir.

2. Mülkiyet durumu belirlenir
Arazinin kime ait olduğu ve gerekli muvafakatların bulunup bulunmadığı ortaya konulur.

3. Başvuru yapılır
İlgili mülki amire dilekçe ve gerekli belgelerle başvurulur.

4. Alan incelenir
Müze Müdürlüğü tarafından alanın sit, mezarlık veya korunması gereken alanlar kapsamında olup olmadığı değerlendirilir.

5. Ruhsatlandırma yapılır
Başvurunun uygun bulunması halinde mevzuattaki ruhsat süreci tamamlanır.

6. Arama gözetim altında gerçekleştirilir
Kazı, yönetmelikte belirtilen uzman ve kamu görevlilerinin gözetiminde yürütülür.

7. Buluntu uzmanlarca değerlendirilir
Buluntunun kültür varlığı mı yoksa mevzuat kapsamında define mi olduğu belirlenir.